De kaart van de piloot

1940, het is amper een paar maanden na de inval. Je staat aan de rand van een kale vlakte waar vrachtwagens zwaar materieel aanvoeren. Je kent het gebied goed, al lijkt het niet meer op hoe het er een half jaar geleden nog uitzag. Hier wordt nu een van de grootste vliegbases van Europa gebouwd. Vliegtuigen zijn niet nieuw voor deze streek, het eerste vliegveld was er al in 1910 maar zoals het er nu uitziet… Als er net een kolonne zware vrachtwagens voorbijrijdt, zie je aan de horizon een donkere stip steeds groter worden.

Meer: Boven de bomen uit zie je een vliegtuig dikke zwarte rookpluimen uitspugen en snel hoogte verliezen. Een laatste stevige rookwolk schiet uit het toestel en dan duikt het achter de bomenrij. Je twijfelt geen moment en fietst erop af.

Links

Traditiekamer Vliegbasis Gilze-Rijen — woensdag en donderdag 13.00–15.30 uur (inloop tot 14.30 uur), gratis; meld je met geldig ID bij de hoofdpoort

Liberation Route-audiospot 143 — Fliegerhorst Gilze-Rijen — de luisterzuil staat bij café/eeterij ’t Vermaeck, vlak bij de hoofdpoort

Van het vliegtuig is niet veel meer over. Wrakstukken liggen verspreid over de halve akker, en het is stil. Dan ineens hoor je in het gras iemand kreunen. Een gewonde piloot zit half overeind met een papiertje geklemd in zijn hand.

Meer: Je helpt hem zitten. Het is een Engelsman. Hij duwt het papiertje in jouw handen. “Zoek uit hoe het echt zit,” zegt hij. Meer niet. Dan is hij stil. Je kijkt naar het papiertje: het is een kaart, de omgeving herken je wel, maar er staan plekken op ingetekend die je niet kent, en vraagtekens op plekken die je wél kent. Je vouwt hem op en stapt op de fiets, het eerste vraagteken tegemoet.

Links

BHIC — Neergestorte vliegtuigen op en rond het vliegveld Gilze-Rijen, 1940

Tweede Wereldoorlog Gilze-Rijen

De kaart van de vliegenier geeft een bouwwerk aan waar jij eigenlijk alleen een bos verwacht: het Prinsenbosch. Je volgt de kaart naar het zuiden en stuit nog voor het vraagteken op iets vreemds.

Meer: Langs de weg staat een groep van tien mannen voorovergebogen een rails te leggen, onder toeziend oog van de Duitsers. Zonder op te kijken, in een razend tempo, leggen ze een spoorlijn aan. Je blijft op afstand en kijkt langs het spoor in de richting van het bos. Daar gebeurt van alles, maar wat? Boven je ronkt een vliegtuig dat van het vliegveld achter je opstijgt. De toezichthouder merkt je op en maant je de andere kant op door te fietsen.

Links

Heemkring Molenheide — beeldbank smalspoor (1)

Heemkring Molenheide — beeldbank smalspoor (2)

Heemkring Molenheide — beeldbank smalspoor (3)

Soms zie je dagenlang geen vliegtuig en dan ineens stijgen ze met tientallen tegelijk op. Opstijgende vliegtuigen schrik je niet meer zo van. Maar als de Engelsen laag overvliegen, wordt het gevaarlijk. Als je iets hoort, kijk je omhoog met een vlaag van angst, en telkens weer weet je niet precies wat je ziet.

Meer: Een bewoner uit Gilze, die de Fliegerhorst, zoals de Duitsers het vliegveld noemen, al maanden in de gaten houdt, legt het je uit: het geronk is anders en de vleugels staan anders. Je oefent je oren, luistert de hele middag naar wat overkomt, en begint het verschil te horen vóór je het ziet. Dan, terwijl je nog luistert, vliegt er een Duits toestel laag richting Riel en laat een aantal bommen vallen die niet ontploffen. Ongeveer op de plek waar het verste vraagteken op de kaart van de piloot was gezet. Toeval kan het niet zijn, en je stapt op je fiets.

Links

Liberation Route-luisterzuil 142, Bisschop de Vetplein (Heemkring Molenheide)

BBC Sound Effects — Duitse bommenwerper, opname 07008045

BBC Sound Effects — Engelse bommenwerper, opname 07016280

Het begint al donker te worden, met hier en daar een wolkje boven de open velden. Ietsjes verderop staat een vraagteken op de kaart, maar daar zie je alleen een heuveltje en een schuurtje. Dan galmt er een schreeuw uit het schuurtje.

Meer: kort daarop gevolgd door een groepje haastig aankledende Duitsers. Ze rennen zo snel als het gaat naar de heuvel. In de verte gaan de lampen van de vliegbasis uit en dan draait er uit het heuveltje soepel een loop omhoog. De chaos is net zo plots weer voorbij als hij kwam. Alle lichten in de omgeving zijn uit en even is het stil. Zoeklichten flitsen aan en beginnen rond te draaien aan de horizon. Je kunt de Duitsers bij de heuvel haast voelen ademen, zoveel spanning hangt er in de lucht. Dan wordt de stilte doorbroken door een knal in de verte, gevolgd door een gigantische knal van het kanon uit de heuvel, die snel opgevolgd wordt door nog een en nog een. Seconden na elkaar schiet het kanon in de lucht, waar hoog tussen de witte sluierbewolking zwarte wolkjes uiteen knallen. Je stapt vlug op de fiets en gaat met een grote boog om het kanon heen, ver weg van het gevaar. Dan hoor je ze, de bommen.

Link

Bombardamenten en neergestorte vliegtuigen kosten veel levens

Het laatste vraagteken ligt vlak achter het spoor naar België. Het lijkt een normaal open veld, maar het duurt niet lang voor je vliegtuigen aan de bosrand ziet staan. Zodra jij dichterbij komt, schiet alles in beweging.

Meer: Lampen springen aan, vliegtuigen bewegen heen en weer, alsof er geland of gestart wordt. Maar er gaat niets de lucht in. Het is allemaal nep. Een afleiding, gebouwd om vanuit de lucht op te vallen en de echte basis te beschermen. Je tekent het in op je kaart, precies op de plek van het laatste vraagteken. Boven je hoor je een motor, laag en zwaar — een bommenwerper, een enkele Engelse. Honderd meter verderop valt een bom. Je wacht op de knal die je kent, maar er komt alleen een doffe klap. Van hout. Een schijnbom voor een schijnvliegveld.

Links

schijnvliegvelddekiek.nl

Heemkundekring Carel de Roy — Schijnvliegveld De Kiek

Mede door jouw inzicht is het schijnvliegveld ontmaskerd. De oorlog is voorbij, maar zelfs jaren later houd jij je nog altijd bezig met de oorlog, een de oorlog die hopelijk nooit begint.

Meer: Het schijnvliegveld dat je zo’n veertig jaar geleden ontdekte herken je niet meer. Het is ogenschijnlijk weer boerenland geworden. De vele bommen en vliegtuigen die hier in de buurt zijn neergekomen zijn bijna vergeten; men is bezig met de dreiging van een nieuwe bom. De atoombom. De afgelopen jaren heb jij hier gewerkt, bij de luisterdienst van Kamp de Kiek, en ving je dag in dag uit radioverkeer van het Warschaupact op. Vandaag is je laatste werkdag. Zevenenvijftig jaar en je zet de koptelefoon voor de laatste keer af. Je kijkt om je heen, net iets voorbij het schijnvliegveld dat je jaren geleden ontdekte. Je zucht: zou er ooit een tijd komen waarin mensen elkaar niet willen bombarderen? Op die fiets maar weer naar huis, naar Alphen.

Links

Schijnvliegveld De Kiek — Geschiedenis van De Kiek

DefensieFotografie — Complex Riel (Kamp de Kiek) — de Luisterdienst (1 LVG) zat hier van 1 januari 1968 tot ongeveer 2000

OVCISKLu — Van Luisterdienst tot 1e Luchtmacht Verbindingsgroep, 1950–1996 (pdf)

Je fietst terug naar de wijk aan de overkant van de Stationsstraat, waar je woont sinds de luisterpost hier zo’n vijftien jaar geleden werd gevestigd. Een ogenschijnlijk normale wijk. Iedereen groet elkaar vriendelijk over de heg, maar iets over het werk vertellen, dat niet. Iedereen weet het maar het is toch geheim.

Meer: Zelfs ’s nachts vertrekken sommige bewoners richting de hei, naar de Kiek. Niemand in de straat vraagt waarom. Jij weet het, en bent ook niet verbaasd als je soms Russisch of Duits hoort klinken: sommige geheimen wonen gewoon naast je, met een tuinhek en een goedendag.

Links

Heemkundekring Carel de Roy — Schijnvliegveld De Kiek — vanaf 1967 werden 64 huizen in de nieuwe Molenwijk bestemd voor personeel van de Verbindingsdienst

Overzicht van de luisterdienst op Kamp de Kiek

De muur is gevallen, het leger krimpt, en overal verdwijnt langzaam de noodzaak voor militaire aanwezigheid, ook hier. Als gepensioneerde ga je graag met de fiets op stap, langs plekken die in al die tijd zo veel veranderd zijn. Dit bosje was ooit gewoon heide, werd toen onderdeel van het militair complex en nu staat het hek voor het eerst open voor andere types. Van militaire discipline is niets meer te zien.

Meer: De gebouwen in het bos zijn gekraakt: een vrijstaat voor artiesten, vuurkunstenaars en muzikanten die hier ongeorganiseerd door elkaar leven. Het sfeertje is bijzonder, maar voor jou heeft de militaire organisatie toch een andere aantrekkingskracht. Geregeld fiets je nog in de richting van Vliegveld Gilze-Rijen om vliegtuigen te spotten. Al lijken het er elk jaar wel minder te worden.

Link

Kraakmail-archief — ‘Kamp Buitenveld Gilze ontruimd’ (27 februari 2007) — krakers woonden sinds 1999 in de loodsen; na de ontruiming werden die gesloopt en werd het terrein natuur

Je hoort het gebulder van een F-16 nog voor je hem ziet. Dat is toch bijna een vertrouwd geluid geworden. Maar wat zich hier vandaag door de lucht beweegt is ook steeds diverser geworden. Vandaag zit je speciaal op het bankje te wachten op een vliegtuig dat je waarschijnlijk nooit meer zult zien.

Meer: Als je vroeger omhoog had gekeken, had je dit niet eens als een vliegtuig herkend. Het bestaan van de F-117 Nighthawk was een verrassing en dat dit vliegtuig hier nu gewoon op de landingsbaan staat is toch wel heel bijzonder. Met je verrekijker zie je hoe de straaljager over het vliegveld taxi’t. Met jou kijken nog duizenden anderen naar de vreemde verschijning. Het spotten van vliegtuigen, dat ooit je leven op scherp zette, is nu voor velen meer een vrijetijdsbesteding dan een militaire noodzaak. Maar wie weet wat voor bijzondere vliegtuigen of helikopters er nog meer in die hangars staan.

Links

DefensieFotografie — 1993: Stealthy Gilze-Rijen — aankomst van acht F-117’s op 8 juni 1993, met zo’n 10.000 toeschouwers

Jarnob — 1993 F117 deployment Gilze Rijen — fotoverslag van de maand dat de F-117’s op de basis stonden

Defensie — Geschiedenis Vliegbasis Gilze-Rijen — van NF-5 en F-16 naar helikopterbasis in 1995