Herinneringsroute gemeente Gilze en Rijen

Tijdens de oorlog breidden de Duitsers het vliegveld uit tot een van de grootste in Europa. Ze vorderden honderden hectares aan grond, zetten mensen uit hun huizen en sloopten veel panden. Velen werden gedwongen mee te werken aan de opbouw en het onderhoud van het vliegveld. Door de bombardementen vielen er veel slachtoffers.

Als de Duitsers zich terugtrekken, steken ze in de nacht van 4 op 5 september 1944 (Dolle dinsdag) de marechausseekazerne in brand. De kazerne, gebouwd in 1920, wordt totaal vernield en is nooit meer opgebouwd.

105 Engelse Lancaster-bommenwerpers vallen op 3 september 1944 het Duitse vliegveld in Gilze en Rijen aan. Tijdens deze aanval komen er ook bommen op het fabriekscomplex van de N.V. Lederfabriek Noord-Brabant terecht. De fabriek brandt daardoor helemaal uit. Na de oorlog wordt de fabriek herbouwd.

Tussen de spoorlijn en de Rijksweg bouwen de Duitsers in 1941 in de bossen elf woningen. In de volksmond heten ze de Siedlung. Ze zijn bedoeld voor personeel van het vliegveld. Omdat de huizen versterkt zijn, worden ze onterecht ook wel eens als bunkers of bunkerwoningen omschreven. Op deze ene woning na, zijn alle huizen van de Siedlung eind jaren zeventig gesloopt.

In de late avond van 30 mei 1942 exploderen drie wagons van een munitietrein, die juist is aangekomen op het station. Er vallen veel gewonden en het station en acht woningen lijden zware schade.

Deze Dankkapel is opgericht omdat Rijen tijdens de Tweede Wereldoorlog als door een wonder niet werd getroffen door de vele zware bombardementen. Tevens worden met het gedenkteken vijf Rijense militairen herdacht die in de Tweede Wereldoorlog of tijdens de strijd in het voormalige Nederlands-Indië zijn gesneuveld. De kapel is uitgevoerd in een bouwstijl met Scandinavische elementen: op de voorgevel is een torentje aangebracht, in de kapel bevindt zich een poortje met een traliehekwerk en een houten Mariabeeld. Voorin de kapel staan twee gedenkstenen opgesteld. Op de rechtersteen zijn in reliëf bloemen, een kruis met helm, een leeuw, ondergaande zon en de namen van de gesneuvelden afgebeeld. Op de linkersteen zijn, samen met de namen van de gesneuvelden, in reliëf het Nederlandse wapen en een Maltezer kruis afgebeeld.

Foto: Claude Poppelaars

Op 29 januari 1943 begint de Duitse bezetter met het verwijderen van de klokken uit de toren van de Maria Magdalenakerk. De Duitsers vorderen die, omdat ze het metaal nodig hebben voor hun oorlogsindustrie. In totaal halen ze drie klokken uit de kerk en voeren die op 8 februari 1943 af. De klokken worden niet omgesmolten en overleven de oorlog. Alleen de kleinste, de zogenaamde Angelusklok, komt weer terug naar Rijen.

Op 30 juli 1943 ontploft hier bij overweg Vijf Eiken een munitietrein met vliegtuigbommen, waarschijnlijk als gevolg van sabotage. Twintig wagons worden helemaal vernield, vijf gedeeltelijk en er blijven maar vier wagons onbeschadigd. Een toevallige voorbijganger, Nol Heerkens, komt om het leven. Er vallen meerdere gewonden. Tot ver in de omtrek richt de explosie veel schade aan. Café-boerderij Vijf Eiken en verschillende andere woningen blijken verwoest of onbewoonbaar.

Tussen de Veenstraat, de Heideweg en de Heiningen staat van 1940 tot september 1944 een batterij zwaar luchtafweergeschut ofwel FLAK (Fliegerabwehrkanonen). Het zijn vier kanonnen van elk 88 millimeter doorsnee, met daaromheen verschillende munitie-opslagbunkers, gebouwtjes en schuilplaatsen voor de manschappen.

In 1942 dwingt de Duitse bezetter de parochie om de torenspits van de St. Annakerk met vijftien meter in te korten. Dit is nodig om landen en starten op de oost-westbaan veiliger te maken.

Poolse troepen schieten op 28 oktober 1944 bij de bevrijding van Molenschot richting kerktoren, omdat daar Duitsers in zitten. Mevrouw Bink-Diepstraten die hier in de Broekstraat woont, wordt door een granaatscherf dodelijk getroffen.

Waar nu deze woning staat (Broekstraat 86), voltrekt zich op 4 januari 1944 om 15.07 uur een drama. Een Duitse Dornier 217 bommenwerper stort neer, aangeschoten door een Engelse Typhoon jager. De hele bemanning, vier jonge Duitsers, komt hierbij om.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog staat hier op een tiental meters vandaan, een grote reparatiehangar van 70 x 35 meter. De Duitsers bouwen de hangar begin 1941 en het Duitse Sprengkommando blaast het gebouw, waarschijnlijk op 13 of 14 september 1944, op.

Op de driesprong met de Bavelseweg in Gilze staat een dankkapel bij een boerderij op de plaats van een voormalige schuilkelder. De bewoners beloofden op deze plek een kapel te bouwen als ze de oorlog overleefden.

Op 7 augustus 1944, rond het middaguur, wordt Verhoven getroffen door een hevig bombardement. Er komen hier tussen de huizen zo’n tweehonderd splinterbommen terecht. De gevolgen zijn rampzalig. In totaal vinden vijf burgers en een Duitse soldaat de dood en zijn er vijf gewonden. Ook is er veel materiële schade: twee boerderijen zijn vernield en één staat in brand.

De Luftwaffe neemt eind 1940 in dit gebied ruim dertig hectare staatsbossen in beslag. De bedoeling is om een groot luxe legeringskamp met zo’n zestig panden te bouwen. Het hele complex is eind 1941 klaar. Het gaat om woon- en slaapgebouwen, keukens en recreatieruimtes. Vanuit de lucht was het net een dorp. Dit om bombardementen te voorkomen. Bij de bevrijding op 27 oktober 1944 komt het complex vrijwel ongeschonden uit de strijd.

In de nacht van 1 juni 1944, om 01.30 uur, stort hier aan de Warande een Engelse Hudson brandend neer. Het afweergeschut van het vliegveld heeft de bommenwerper geraakt. Het (spionnen)toestel met een geheime bestemming heeft ook twee Nederlanders aan boord. Alle zes inzittenden komen hierbij om.

Op 20 maart 1945, ’s morgens om 8.30 uur, slaat ruim vijftig meter achter dit huis van de familie Van Gils aan de Ridderstraat, een V2 (Vergeltungswaffe 2) in. Dit heeft een heel grote krater tot gevolg. Twee kinderen raken gewond, het huis is helemaal uit zijn voegen gerukt. Ook de huizen in de directe omgeving hebben veel schade.

Door de ligging vlakbij vliegveld Gilze-Rijen werd Gilze in de oorlog vaak getroffen door bombardementen. Engelse en Amerikaanse vliegtuigen probeerden heel regelmatig het vliegveld schade toe te brengen, maar de bommen vielen ook op het dorp. De lijst van bombardementen is lang. Gerrit Jacobs maakte het als 14-jarige van dichtbij mee.

Op 5 juli 1944 valt een bom op de woning van het gezin Sikkenga, hier op het Bisschop de Vetplein. De bom treft ook de kelder waarin de bewoners schuilen. Moeder Sikkenga en zes van haar kinderen zijn op slag dood. Drie kinderen en de vader overleven het drama, omdat zij niet thuis zijn.

Op 5 juli 1944 valt er een bom in de Raadhuisstraat. Het gezin in ’ t Ven wordt bedolven onder het puin. Alleen de vader, die op zijn werk is, overleeft het bombardement. Er zijn nog drie andere personen in het huis aanwezig en die komen ook om het leven.

Als op 27 oktober 1944 de bevrijding van Gilze is begonnen, plaatst een Duitser springlading in de kerktoren en brengt die ‘s morgens tot ontploffing. Met krakend geweld stort de toren neer op de straat. Ook een groot deel van de kerk is verwoest.

Op 26 februari 1945 valt hier in de Lange Wagenstraat op twee huizen een V1. De gevolgen zijn verschrikkelijk. De voorgevel van de zuivelfabriek tegenover de huizen stort in, waardoor twee kinderen worden gedood. Zij staan daar te wachten op een warme maaltijd. Een paar dagen later sterft nog een meisje aan haar verwondingen. In totaal vallen er negen slachtoffers (twee volwassenen en zeven kinderen).

In de vroege nacht van 5 september 1940 stort hier een zwaarbeladen Duitse bommenwerper neer. Zeven burgers en de bemanning van het vliegtuig komen hierbij om het leven. Drie woningen raken totaal vernield.

De Duitsers vernielen op 10 oktober 1944 het raadhuis in Gilze. Dit raadhuis was pas in 1939 in gebruik genomen. Ook de molen en de watertoren worden opgeblazen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog ligt dit bos binnen de omheining van het vliegveld. Er staan tien hangars aan de rand van het bos en er zijn verschillende munitiegebouwtjes. In 1943 en 1944 is hier ook een dependance van kamp Vught. Er zijn honderdvijftig gevangenen gehuisvest. In het blok zijn nog restanten van kleine gebouwen zichtbaar.

Noodlokaal van Restaurant Stad Parijs in Hulten (1944). Bij de bevrijding werd het pand in brand geschoten. Het restaurant werd herbouwd in dezelfde stijl als het oorspronkelijke gebouw.

Luisterpaal Liberation Route 144: Terug naar Hulten Frans van Eijck uit Hulten ontkwam na de Duitse inval naar Engeland. Hij werd ingezet bij de Prinses Irene Brigade. Die nam vanaf augustus 1944 deel aan het bevrijdingsoffensief van de geallieerden. Eind oktober kwam hij als bevrijder terug in Hulten.

Hier in Het Broek bij Hulten speelt zich op 19 augustus 1943 een drama af. Amerikaanse vliegtuigen werpen bommen af. Ze zijn bedoeld voor het Duitse vliegveld, maar ze komen in dit gebied terecht. Met als triest resultaat 23 doden.

In de late namiddag van 3 september 1944 worden de Gerardus Majellakerk en de directe omgeving getroffen door een zwaar bombardement. Er is erg veel materiële schade.