Langs de leemputten van Boswachterij Dorst

Wilhelminaplein Vóór de winkels liggen vier tegels met gedichten (2011). Opdrachtgever was de kunstcommissie en de uitvoering is gedaan door leerlingen van beeldhouwer Adriaan Seelen. De gedichten zijn van Judith Herzberg, Hendrik Marsman, K. Michel en Bert Schierbeek.

Dhr. Mutsaers (1975) brons Bij de opening van de nieuwe kazerne schonk de brandweer dit beeld aan de gemeente. Het symboliseert een oproep tot actie in een noodsituatie.

Paul Gregoire (1981) natuursteen Dit kunstwerk op de voorgevel van het gemeentehuis stellen de kardinale bestuursdeugden en de bestaansbronnen (landbouw en nijverheid) voor.

Foto: Claude Poppelaars

Herman Gorter (2012) De gevelgedichten in de gemeente Gilze en Rijen was een idee van de plaatselijke kunstcommissie met als doel poëzie voor een breed publiek toegankelijk te maken. De stille weg De stille weg de maannachtlichte weg - de boomen de zoo stil oudgeworden boomen - het water het zachtbespannen tevreeë water. En daar achter in ‘t ver de neergezonken hemel met ‘t sterrengefemel.

Foto: Claude Poppelaars

Voormalige kerk (1961) Architect: H.M. Kolderwey

Door de toename van het aantal katholieke inwoners in Rijen ontstond de behoefte aan een tweede kerk. In Rijen-Zuid werden daarom al missen gehouden in het KMT (Katholiek militair tehuis). De legeraalmoezenier verzorgde deze. Architect H.M. Koldeweij ontwierp het gebouw. Deze moderne kerk kreeg een frontgevel van betonmozaïek met glas-in-lood. Door het teruglopend kerkbezoek werd het kerkbestuur gedwongen om per 1 januari 1982 de Maria Boodschapparochie op te heffen. In 1984 werd de Maria Boodschapkerk omgevormd tot Sociaal cultureel centrum en werden de bibliotheek, de muziekschool en de Hulpcentrale erin gevestigd. Een grotere verbouwing vond in 1996 plaats. De Boodschap is sindsdien hét Cultureel Centrum voor Rijen, waar allerlei verenigingen en instellingen gebruik van maken. De Boodschap is één van de gemeentelijke monumenten.

Herberg aan een kruispunt van zandwegen Waar de weg Breda–Tilburg die van Oosterhout–Gilze kruiste, staat al eeuwenlang herberg en boerderij ‘De Vijf Eiken’. De boerderij was zowel een herberg voor handelaars en reizigers als een bierbrouwerij. Sinds 1657 genoemd als pleisterplaats langs beide verkeerswegen en het enige contactpunt, dat het heidorpje Rijen met de grote wereld bezat. De herberg heeft in de loop der eeuwen veel stormen getrotseerd. Op 30 juli 1943 vloog op minder dan 100 meter afstand een munitietrein van 28 wagons de lucht in. De schade aan het pand was enorm. Na wederopbouw is De Vijf Eiken opnieuw opgebouwd en als café-boerderij voortgezet tot aan 2023. Vanwege de aanleg van de tunnel heeft de provincie het café De Vijf Eiken aangekocht. Het pand is een gemeentelijk monument en blijft bewaard.

In 25 februari 1870 werd voor het eerst melding gemaakt van een steenfabriek. De ruime aanwezigheid van goede leem in de kuilen zo’n 200 á 300 meter westelijk van de Vijf Eiken, bracht de bewoners op het idee om er bruikbare stenen van te maken. Dat begon op nogal onbeduidende schaal. Toch zouden volgens de overlevering de stenen voor de eerste parochiekerk van Rijen of de daaraan voorafgaande kapel (1464), uit deze leemkuilen afkomstig zijn. Door allerlei problemen in de baksteenindustrie heeft steenfabriek “De Vijf Eiken” in 1992 de deuren moeten sluiten. Het laatste gebouw waarin de stenen werden vervaardigd is nu eigendom van een meubelgroothandel.

Pjotr Müller maakte het ontwerp voor de ingang van drie vleermuiskelders (2008). Wat je ziet zijn de fronten die over lijken te lopen in het landschap. In de golvende vormen kunnen vogels nestelen, terwijl vleermuizen door de nauwe ingang huisvesting vinden in de kelders. De bouwwerken staan op een eiland dat je niet zomaar kunt bereiken.

Op deze plek van de oude Leemputten is tot 2005 het voormalige natuurbad Surae geweest. In dat jaar maakt een referendum in de Gemeente Oosterhout een definitief einde aan het bijna tachtigjarige bestaan van dit natuurbad. Deze grootste leemput van Staatsbosbeheer wordt in 1931 verpacht aan de Bredase sportleraar en zwempromotor A. Kuyt, die er zwemles gaat geven. Hij gaf het natuurbad de naam Surae, wat in het Latijn “Kuyt” betekent. Het gaat mis wanneer Gemeente Oosterhout de exploitatie in 1976 overneemt er in de jaren 80 een bungalowpark van wil maken. Na jaren van gehakketak tussen Staatsbosbeheer, de Gemeente Oosterhout en de omliggende gemeenten valt uiteindelijk het doek en wordt de zwemput teruggeven aan Moeder Natuur. Nu is van dit verleden niets meer zichtbaar en rest slechts de herinnering.

Foto 1979: Johan van Gurp (BN/DeStem), Stadsarchief Breda.

Adriaan Brouwers (1996) roestvrij staal Bij de heropening is op het plein voor het gebouw een roestvrij stalen beeld van Adriaan Brouwers uit Gilze geplaatst, voorstellende “De Wachter”. De inmiddels overleden kunstenaar gaf de volgende uitleg bij zijn beeld: de mens kent een innerlijk gevoel dat hij wil koesteren en beschermen. Deze Wachter symboliseert de bescherming van dat innerlijke gevoel. Hoewel het beeld van roestvrij staal was gemaakt kwamen er na enige tijd toch roestplekken op. Na restauratie heeft het kunstwerk, tot ongenoegen van de dochters van Adriaan Brouwers, een blinkende zijkant gekregen.

Misschien kom je wel een Galloway tegen in het gebied. Een galloway is een hoornloos, meestal zwart behaard runderras dat oorspronkelijk uit het zuidwesten van Schotland komt. Deze runderen leven vrij in het gebied rond Surae. De dieren worden in veel natuurgebieden ingezet om door begrazing het landschap open te houden. Een volwassen galloway heeft ongeveer 1,5 hectare land nodig. De mest trekt weidevogels aan zoals de kievit en de scholekster. Deze Galloways zijn stabiel en rustig, maar aai ze liever niet. Geniet ervan hoe ze hier rondlopen.